Makaleler

Anıt ve Korunmaya Değer Ağaç Kavramları

Anıt ve Korunmaya Değer Ağaç Kavramları (1)

Anıt ağaçların bilimsel tanımı "Yaş, çap ve boy itibariyle kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan, yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan, geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişim sağlayabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olan ağaçlar, anıt ağaçlardır." biçiminde yapılmaktadır. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, bir ağacı anıt yapan özelliklerin başında fiziksel boyutlar gelmektedir. Özellikle çap ve boy gibi doğrudan göze hitap eden fiziksel özellikler bu konuda en etkin belirleyicidir. Ancak, izleyenlerde takdir ve hayranlık duygusu uyandırmak suretiyle birey ve toplum psikolojisini etkilese de bu iki ölçüt, yani çap ve boy, bir ağacı anıtlaştırmak için yeterli değildir. Çünkü anıt ağaçların kuşaklar arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olması da zorunludur...

Fiziksel Boyutlar Yönünden Anıt Ağaçlar

Fiziksel Boyutlar Yönünden Anıt Ağaçlar (2)

Anıt ağaçların bilimsel tanımında da vurgulandığı gibi, anıt ağaçların ilk göze çarpan ve insan üzerinde iz bırakan özelliği sahip oldukları olağanüstü fiziksel boyutlarıdır. Yurdumuzun bulunduğu coğrafya ve topoğrafyadan ötürü sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin ağaç türlerine de yansıması, ayıfındığından meşeye, porsuk ağacından ardıca kadar neredeyse her ağaç türünün anıtsal nitelik taşıyan bireylerini Türkiye'de görmeyi mümkün kılmıştır. Yapılan anıt ağaç tespitleri incelendiğinde; devasa sedir, ardıç, karaçam ve kayınların daha çok orman alanlarında tek ağaç ya da orman parçaları halinde, çınar başta olmak üzere servi ve meşelerin yerleşim alanları içi ve civarındaki kutsal ve mistik mekânlarda tek ağaçlar halinde bulunduğu görülür...

Görsel Özellikler Yönünden Anıt Ağaçlar

Görsel Özellikler Yönünden Anıt Ağaçlar (3)

Ağaçlara anıtsal nitelik kazandıran ikinci grup özellikler; genetik bozukluklardan veya kök, gövde ve dallarında böcek, mantar, hayvan ve insan zararları ile oluşan patolojik veya genetik farklılıklarıdır. Tamamen göze hitap eden böyle özellikleri bulunan ağaçlar, sergiledikleri farklı dallanma biçimleri, iki ve daha fazla gövdeden oluşan kütlelerdeki sıra dışı kaynaşma şekilleri, devasa kök ve gövdelerinde zaman içinde ortaya çıkan ilginç oluşumları ile kendilerini izleyenlerin belleğinde aynı nesne ve simgeleri çağrıştıran ve bir başka örneği bulunmayan ağaçlardır. İngiltere'nin güneyinde bulunan ve gövdesi öküz başını andıran bir meşe; Baden-Württemberg eyaletinde, kadın göğsünü çağrıştırdığı için "Ormanın Anası" olarak anılan kayın ya da kalıtsal özelliğinin kendisine verdiği şişe benzerliği nedeniyle "Şişe Ağacı" örnekleri dünyaca ünlüdür...

Mistik Yönü İle Anıt Ağaçlar

Mistik Yönü İle Anıt Ağaçlar (4)

Anıtsal niteliğe sahip ağaçların insan belleğindeki mistik yönünü öne çıkaran kültürel mirasın temelleri, binlerce yıl önce yaşayan ilkel klanların ağaç kültüne kadar inmektedir. Batı dillerindeki kelime anlamı "tapma, tapınma, din, dini tören, ibadet ve ayin" olarak açıklanan kült terimini, Türk kültüründe "dini tören veya ayin" olarak anlamak gerekir. Çünkü Türkler arasında kutsal ağaç, dağ, su vb. nesneler Tanrı'nın kendisi olarak değil, onu sembolize eden ve kendisi ile bağlantı kurmada insana yardımcı olan vasıta olarak kabul edilmektedir. Nitekim ne eski Türk inancı terk edilmeden önce ne de bugün kimi ilkel klanlarda görülen biçimde kendisine tapılmamıştır...

Tarihsel Yönü İle Anıt Ağaçlar

Tarihsel Yönü İle Anıt Ağaçlar (5)

Kimi toplumsal coşkuları veya toplum belleğinde iz bırakan bireysel olayların anısını da yaşatır anıt ağaçlar. Günümüzde özellikle Bursa, Edirne ve İstanbul'un tarihsel ve kutsal mekânlarını süsleyen pek çok yaşlı ağaç, adeta Osmanlı Tarihi'nin belirli dönemlerinin kilometre taşı gibidir. Esasen bugün çevremizde gördüğümüz anıt ağaçların onlarcası, günümüze kadar gelebilme şansını bizzat içinde yer aldıkları ya da yakından tanık oldukları bu olaylara borçludur. Yaşadıkları yüzlerce yıl içinde tanık oldukları onlarca toplumsal olayın anısını bugüne taşıdıkları içindir ki, toplum bu ağaçlara saygı ve hayranlık duymaktadır. Gördükleri işlevin öneminden ve toplum nezdindeki saygınlığından ötürü de bu ağaçlar korunmakta ve alınabilen her türlü önlem ile ömürleri olabildiğince uzatılmaya çalışılmaktadır...

Bugün Yaşamayan Ünlü Ağaçlar

Bugün Yaşamayan Ünlü Ağaçlar (6)

İstanbul'un değişik semtlerinde pek çoğu bugün artık yaşamayan, fakat eski İstanbullular kadar İstanbul'u ziyaret eden Avrupalı gezginlerin de belleğinde yer eden Şecer-i Vakvak Çınarı, Yeniçeri Çınarı, Büyükdere Çınarı bu bağlamda akla gelen ilk örneklerdir. Sedir ve servinin eski Mısır ve Mezopotamya'daki önemi gibi, çınarın da Osmanlı için özel bir ağaç olduğunu görüyoruz. Çünkü Osmanlı'ya başkent olmuş Bursa, Edirne ve İstanbul'da mevcut anıtsal çınarların pek çoğunun özel bir öyküsü ve Osmanlı Tarihi'nde özel bir yeri var. Bunlardan en ünlüsü, yazılı belgelerde "Derununda bir merkep ahırı ile bir yatak odası bulunan..." ve 18. yüzyılda kesildiği için günümüze ulaşamayan "Şecere-i Vakvak Çınarı"dır. Salt bu ağaç nedeniyle Osmanlı tarihi kronolojisinde 4-6 Mart 1656 tarihleri arası "Vak'a-i Vakvakiye" ya da "Çınar Vakası" olarak anılır...

Mitoloji ve Destanlardaki Yönü İle Anıt Ağaçlar

Mitoloji ve Destanlardaki Yönü İle Anıt Ağaçlar (7)

Ulusal mit ve destanlar, bir milletin tarih öncesi çağlarda başlayıp zaman içinde oluşan kültür mirasının parlayan yıldızlarıdır. Anıt ağaçların bu bağlamdaki katkı ve özelliklerine geçmeden önce mit ve destan kavramlarının açıklanması faydalı olacaktır. Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanan sözlükte mit terimi; "Geleneksel olarak yazılan veya toplumun hayal gücü etkisiyle biçim değiştiren, tanrı, tanrıça ve evrenin doğuşu ile ilgili hayali, alegorik bir anlatımı olan halk hikâyesi, mitos: Ergenekon efsanesi bir mittir." olarak açıklanmıştır. Kozanoğlu, Örnek ve Ögel, mit ve efsane terimlerini aynı anlamda kullanmışlardır. Tarihte adı geçmeyen unutulmuş kahramanlara ait efsaneler mitolojinin, gerçek kişilere ait öyküler ise destanların konusu içine girmektedir...

Folklorik Yönü İle Anıt Ağaçlar

Folklorik Yönü İle Anıt Ağaçlar (8)

Ağaçlara anıtsal nitelik kazandıran sosyo-kültürel özelliklerden birisi de, ilgili ağaca atfolunan moral ve kültürel ayrıcalıklardır. Fiziksel boyutlar yönünden olağanüstü sayılmasa da, yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip olmak, ağaçlara anıtsal nitelik kazandırmaktadır. Anadolu'nun pek çok yöresinde anlatılagelen uzun halk hikâyeleri ve kısa öyküler, hep bu kültürün bizlere armağan ettiği birer kültür mirasıdır. Aşağıda verilen örneklerden de anlaşılacağı üzere, anıt ağaçlar sosyo-kültürel açıdan incelendiğinde bazı örneklerde folklorik özelliğin mistik özelliklere, bazı örneklerde ise mistik özelliğin tarihsel ve folklorik özelliklere göre daha baskın olduğu görülür. Bazı ağaçlar sadece folklorik yönü ile anıtsal özellik kazanırken, bazı ağaçlar folklorik, mistik ve tarihsel özellikleri ile anıtsal nitelik kazanırlar...

Folklorik ve Mistik Özelliğe Sahip Anıt Ormanlar

Folklorik ve Mistik Özelliğe Sahip Anıt Ormanlar (9)

Yukarıda tek ağaçlar için verilen bu örneklerin ormanlar ile ilgili olanları da mevcuttur. Anadolu'nun her yöresi, birbirine benzeyen öykülere konu onlarca koru ve ormana sahiptir. Çalışmanın hacmi sınırlı olduğu için burada bunların hepsine yer vermek elbette mümkün değildir. Bunlara ilişkin olarak akla gelen birkaç örnek; Kahramanmaraş Hartlap Köyü'ndeki Kasım Dede Türbesi, Şanlıurfa Siverek'teki Şeyhan Dede Koruluğu, Konya Beyşehir ilçesindeki Yenidoğan Ormanı, Hodul Dağı Asker Ormanı, Kastamonu Azdavay ilçesindeki Elik Öldüğü Ormanı, Yozgat Çamlığı ve Kütahya Tavşanlı'daki Vakıfköy Ormanı'dır. Kahramanmaraş'ın Hartlap Bölgesi'ndeki Kasım Dede Mezarlığı, göğüs çapları 1,4-1,5 m, boyları 40-45 m, sayıları 50 civarında olan anıt sedirler ile doludur...

Şiir Şarkı ve Romanlarda Anıt Ağaçlar

Şiir, Şarkı ve Romanlarda Anıt Ağaçlar (10)

Fiziksel boyutlarının olağanüstü büyüklüğüne bağlı olarak kök ve gövdelerinde ortaya çıkan ilginç ve görkemli oluşumlar nedeniyle, anıtsal niteliğe sahip ağaçlar resim, müzik, şiir, şarkı, roman ve hikâyelerin de konusu olmuştur. Örneğin, sevgilinin yürüyüşü serviye benzetilirken, kaçamak yapan âşıkların buluşma yeri çok defa görkemli çınar ve çam ağaçlarının altı olmuştur. Nitekim, hiçbir ulu çınar gövdesi yoktur ki, üzerinde aşklarına tanıklık ettiği âşıkların isimlerinin baş harfleri kazılı olmasın. "İndim havuz başına, bir kız çıktı karşıma" şarkısında olduğu gibi, çeşme ve havuz başlarının bütünleyici öğesi olan ulu çınarların koyu gölgesi sevgili arayan boş kalplere fırsatlar yaratırken, kalbi kırık âşığa, "Gölgesinde mevsimler boyu oturup" hayaller kurulduktan sonra kendisini terk eden sevgilisine eski mutlu günleri hatırlatmada da yardımcı olmaktadır...

Yontu Resim ve Sinemada Anıt Ağaçlar

Yontu, Resim ve Sinemada Anıt Ağaçlar (11)

Kökeni göçebe olan Türk toplumları kır ve ormanlarda yaşadıkları için ağaç ve ormana özel bir önem vermişlerdir. Gerek Altay Dağları'ndan Sibirya'ya, gerek Balkanlar'dan Anadolu'ya kadar uzanan geniş coğrafyada Türk boylarının yaşadığı yerlerde en sık karşılaştığı ağaç kayın, meşe, çınar, çam ve servidir. Bu ağaçlar, Osmanlı Dönemi şiir ve müziğinde de önemli bir yere sahiptir. Osmanlı'da resim günah sayıldığı için anıt ağaçlar sadece minyatürlerde görülebilirken, çağdaş Türk ressamlarının ve Avrupalı ressamların tablo ve gravürlerinde hak ettikleri yeri tam olarak alabilmiştir. Çalışmamızın bu bölümü anıtsal nitelikli ağaçların görsel sanatlar içindeki yerine ayrılmıştır. Bu bağlamda önce anıt ağaçların oyma sanatı, tablo, resim ve minyatürlerdeki yerine, sonra da sinema sanatındaki örneklerine yer verilmiştir...

Bilimsel Çalışmalara Katkı Yönü İle Anıt Ağaçlar

Bilimsel Çalışmalara Katkı Yönü İle Anıt Ağaçlar (12)

Anıt ağaç ve orman parçalarının insan üzerindeki etkisi sadece bu sosyo-kültürel yönlerle sınırlı değil kuşkusuz. Doğa ve doğal çevre ile ilgili fen bilimlerine ve çevre korumasına yaptığı katkılar da en az bunlar kadar önemlidir. Şöyle ki: Sarp arazilerde ve üst orman zonlarında bulunan anıt ormanlar buralarda toprak taşınmasını ve çığların oluşmasını önler. Kar erimesini geciktirerek su ekonomisini düzenler. Gövdelerinden çıkartılan karotlar üzerinde ölçülen yıllık halka kalınlıkları yardımıyla hazırlanan ve yıllık halka kalınlıklarındaki değişim trendini yıllar itibariyle gösteren standartize edilmiş grafikler yardımıyla, hem tarihi binaların yapımında kullanılan ahşap malzemeye dayanarak bina yaşının tayininde, hem de ağacın bulunduğu bölgenin ikliminde geçmişte meydana gelen değişimlerin izlenmesinde araştırmacılara ışık tutar...

Ekoturizme Katkı Yönü İle Anıt Ağaçlar

Ekoturizme Katkı Yönü İle Anıt Ağaçlar (13)

Gelişmiş ülkeler, bir taraftan aşırı hammadde tüketimi, diğer taraftan hızlı endüstrileşmenin neden olduğu hava kirliliği ve diğer çevre sorunları ile orman ekosistemlerinin hayatiyetini tehlike sınırına dayamışlardır. Bu temponun sürmesi halinde yerkürede ortaya çıkacak olumsuz koşulların insan yaşamını tehdit edeceğinin fark edilmesi üzerine, son zamanlarda dünya gündemine "Sürdürülebilir Kalkınma" adıyla yeni bir kavram getirilmiştir. Bu kavramın temeli "çevreden ve doğal kaynaklardan, onları tahrip etmeden yararlanma" mentalitesine dayanmaktadır. Bu mentalite; yeşil dokusu ve doğal yapısı henüz bozulmamış alanların, mevcut halleri ile korunarak gelecek kuşaklar için saklanmasını gerektirmektedir. Bu gerçekten hareketle, yurt içinde - dışında insanlar arasında bir dayanışma zemini oluşturmaya çaba harcanmaktadır...